De opvoedbehavioristen: conditioneren is passé

door Jannie

conditioneren: con – di – tio` ne – ren [-(t)sjoo-] («Frans) (conditioneerde, h. geconditioneerd) een mens of dier aanleren om na toediening van een bep. prikkel een bep. reactie te vertonen

De Rus Pavlov ontdekte eind negentiende eeuw dat je gedrag kan manipuleren en ontdekte daarmee het conditioneringsreflex. De psycholoog Skinner toonde decennia later aan dat je nieuw gedrag kan aanleren door middel van conditionering. Het enige wat je nodig hebt is een beloningssysteem. Niet veel later werd conditionering een onderdeel van omgaan met kinderen. Zo kunnen we zelf bepalen wat kinderen wel en niet doen. Mooi, toch?

 

Gedrag manipuleren

Uit bovenstaande (en meerdere) onderzoeken kwam het behaviorisme voort. Een stroming binnen de psychologie die het manipuleren en controleren van gedrag door middel van conditioneren onderzoekt en beschrijft. Behavioristen stelden dat door middel van conditionering de maatschappij verbeterd kon worden. De vrije wil van de mens zou een utopie zijn en zelfs kwalijk; het zorgt voor individualisering van de samenleving.
Er was veel weerstand tegen deze denkwijze. Het is onethisch om mensen te manipuleren en bovendien: naar welke waarden en normen zou je ze moeten kneden en wie bepaalt dat?

 

Opvoeden en conditioneren: achterhaald

Wanneer het gaat om conditionering als opvoedmiddel, dan doet de ethiek ineens niet meer mee in de discussie. Bij kinderen geldt blijkbaar een andere moraal, getuigen populaire opvoedprogramma’s zoals bijvoorbeeld het ‘Positief Opvoeden‘. Ook de Supernanny’s op TV weten wel raad met straf- en belongingsmanipulatie. De Opvoeding lijkt wel doorgeslagen hierin. Een kind dat leert kruipen bejubelen we met luidkeels ‘Ja, goed zo’ geroep en een klaporkest toe. En waarom? Het kind heeft deze aanmoediging niet nodig om tot een doodnormale ontwikkeling te komen.
Wanneer het om kinderen gaat, lopen we achter op het gebied van ethiek.

Naast het ethische vraagstuk is het ook nog maar de vraag of het écht werkt. Steeds meer onderzoeken laten zien dat beloningssystemen niet zaligmakend zijn. Wanneer de prikkel (beloning) weg valt, dan vervalt het kind in het oude gedrag. Het heeft alleen geleerd om iets wel/niet te doen omdat het vervolgens beloond of bestraft wordt. Niet omdat iets gevaarlijk, onvriendelijk of onpraktisch is. Bovendien moet de beloning of de straf cumulatief vergroot worden om het gewenste gedrag te blijven stimuleren. Conclusie: ook binnen de opvoeding is conditioneren een controverse.


Het is onethisch om mensen te manipuleren en bovendien: naar welke waarden en normen zou je ze moeten kneden en wie bepaalt dat?

Opvoeden en conditioneren: logisch

Toch gaat het leren van nieuwe dingen en conditioneren hand in hand, automatisch: het systeem van trial-and-error. Wanneer een dreumes met een krijtje over papier krast, ziet het vervolgens strepen. Dit is interessant en de dreumes gaat door. Doet een kindje dit met een houten blok, dan is het resultaat marginaal en zal de handeling stoppen. Het kind heeft geleerd dat je met een krijtje kleurt en niet met een blokje. Toch is er een wezenlijk verschil met het eerdergenoemde conditioneren. In dit voorbeeld wordt niet de wil of een norm van een ander opgelegd. In de psychologie wordt dan ook onderscheid gemaakt tussen de twee vormen. Het trial-and-error leren heet klassieke conditionering. Het manipulatief leren wordt operante conditionering genoemd.

 

Opvoeden en conditioneren: wel of niet doen?

Je reageert enthousiast op het moment dat je kind zijn eerste stapje zet: ben je dan een deel van een trial-and-error ervaring of stap je dan in een ouderwetse opvoedvalkuil? Dat is moeilijk te zeggen. Enthousiasme komt vanzelf opborrelen en dit onderdrukken zou een verwarrend signaal aan je kindje geven. Het helpt om jezelf kritisch te bevragen: zeg ik dit omdat ik het gedrag van mijn kind wil wijzigen? Of hoop ik hiermee gedrag te stimuleren? Is het eerlijke antwoord ‘Ja’, dan is er in principe sprake van (een poging tot) operante conditionering. Maar dat betekent niet, dat je niet je enthousiasme mag tonen! Samen blij zijn is iets heel anders dan je kind willen stimuleren of manipuleren om bepaald gedrag vaker te vertonen.

Omdat onze samenleving inmiddels een lange traditie kent van conditioneren is het erg moeilijk om te bedenken dat we binnen de opvoeding ook zonder kunnen. Om je heen vliegen de goedzo’s, beloningsstickers en strafstoeltjes je om de oren. Ook hoor je vaak ‘als je nu lief bent/je eten opeet/opruimt/etc., krijg je iets lekkers’. Grote kans dus dat deze manier in je systeem zit. Of je nu wilt of niet. Onvoorwaardelijk Ouderschap is een manier van omgaan met kinderen dat weg blijft van conditioneren zonder dat het een grenzeloze opvoeding wordt.

 

Lees ook over onvoorwaardelijk opvoeden.

Boekentips

Word lid

In onze fijne online community verbind je met gelijkgestemden

Verder lezen

Opvoeden in Nederland – Ofelia en Peter uit Zweden

Opvoeden in Nederland – Ofelia en Peter uit Zweden

“We leerden elkaar kennen in Parijs.” vertelt Ofelia. “We werkten samen bij Disneyland Parijs, een vakantiebaantje. Het klikte. Een jaar later verhuisde ik naar Zweden.” Miranda Huibers interviewt in deze serie ouders die in het buitenland opgroeiden en in Nederland...

Boodschappen met je kind, hoe dan?

Boodschappen met je kind, hoe dan?

Je kind met een driftbui in de winkel - een cliché dat niet uit de lucht is komen vallen. Winkelen met je peuter of kleuter kan echt uitdagend zijn. Tegelijkertijd is het ook een mooie manier om je kinderen te leren over eten, waar het vandaan komt, over het...

Omgaan met geld: Financiële opvoeding

Omgaan met geld: Financiële opvoeding

Leren omgaan met geld is belangrijk. Het Nibud spreekt daarom van een financiële opvoeding. Hieronder valt niet alleen het leren omgaan met zakgeld, maar ook 'hoe spaar je ergens voor', 'wat is een kasboek en hoe hou je dat bij'? Het begint allemaal bij het geven van...

5x Je kind betrekken bij het stemmen

5x Je kind betrekken bij het stemmen

Ongeveer eens per jaar wél binnen de lijntjes kleuren.In een hokje ook nog! Stemmen op je politieke voorkeur is een voorrecht en sinds ik kinderen heb, besef ik dat ik stem voor hún toekomst. Hoe ouder ze worden, hoe intensiever ze meedoen in het hele proces van het...

Boek: Groeten uit Transitië

Boek: Groeten uit Transitië

Wil jij de aardkloot een klein beetje liever, mooier en gezonder maken? Ja? Dan wil je 'Groeten uit Transitië' zeker lezen!  Een wormenbak, autodelen en tuinieren op de vierkante millimeter. Het kán wel, een beetje duurzamer leven. Deels terug naar vroeger, en deels...

De media als medeopvoeder van je kind

De media als medeopvoeder van je kind

Kinderen en jongeren van nu vormen de eerste generatie jongeren die opgroeien met nieuwe media, zoals het internet en mobiele telefonie. Media zijn prominenter dan ooit aanwezig in de omgeving van het kind. Er bestaan dan ook veel mythes en fabels over media en...

GRATIS EDITIE KIIND

Lees Kiind stiekem lekker gratis. Download editie OER! Je ontvangt meteen ook de nieuwsbrief vol inspiratie - waarvoor je je ieder moment kunt uitschrijven.

Het is gelukt, we gaan een mail naar je typen! (check ook je spamfolder)

0