De opvoedbehavioristen: conditioneren is passé

door Jannie

conditioneren: con – di – tio` ne – ren [-(t)sjoo-] («Frans) (conditioneerde, h. geconditioneerd) een mens of dier aanleren om na toediening van een bep. prikkel een bep. reactie te vertonen

De Rus Pavlov ontdekte eind negentiende eeuw dat je gedrag kan manipuleren en ontdekte daarmee het conditioneringsreflex. De psycholoog Skinner toonde decennia later aan dat je nieuw gedrag kan aanleren door middel van conditionering. Het enige wat je nodig hebt is een beloningssysteem. Niet veel later werd conditionering een onderdeel van omgaan met kinderen. Zo kunnen we zelf bepalen wat kinderen wel en niet doen. Mooi, toch?

 

Gedrag manipuleren

Uit bovenstaande (en meerdere) onderzoeken kwam het behaviorisme voort. Een stroming binnen de psychologie die het manipuleren en controleren van gedrag door middel van conditioneren onderzoekt en beschrijft. Behavioristen stelden dat door middel van conditionering de maatschappij verbeterd kon worden. De vrije wil van de mens zou een utopie zijn en zelfs kwalijk; het zorgt voor individualisering van de samenleving.
Er was veel weerstand tegen deze denkwijze. Het is onethisch om mensen te manipuleren en bovendien: naar welke waarden en normen zou je ze moeten kneden en wie bepaalt dat?

 

Opvoeden en conditioneren: achterhaald

Wanneer het gaat om conditionering als opvoedmiddel, dan doet de ethiek ineens niet meer mee in de discussie. Bij kinderen geldt blijkbaar een andere moraal, getuigen populaire opvoedprogramma’s zoals bijvoorbeeld het ‘Positief Opvoeden‘. Ook de Supernanny’s op TV weten wel raad met straf- en belongingsmanipulatie. De Opvoeding lijkt wel doorgeslagen hierin. Een kind dat leert kruipen bejubelen we met luidkeels ‘Ja, goed zo’ geroep en een klaporkest toe. En waarom? Het kind heeft deze aanmoediging niet nodig om tot een doodnormale ontwikkeling te komen.
Wanneer het om kinderen gaat, lopen we achter op het gebied van ethiek.

Naast het ethische vraagstuk is het ook nog maar de vraag of het écht werkt. Steeds meer onderzoeken laten zien dat beloningssystemen niet zaligmakend zijn. Wanneer de prikkel (beloning) weg valt, dan vervalt het kind in het oude gedrag. Het heeft alleen geleerd om iets wel/niet te doen omdat het vervolgens beloond of bestraft wordt. Niet omdat iets gevaarlijk, onvriendelijk of onpraktisch is. Bovendien moet de beloning of de straf cumulatief vergroot worden om het gewenste gedrag te blijven stimuleren. Conclusie: ook binnen de opvoeding is conditioneren een controverse.


Het is onethisch om mensen te manipuleren en bovendien: naar welke waarden en normen zou je ze moeten kneden en wie bepaalt dat?

Opvoeden en conditioneren: logisch

Toch gaat het leren van nieuwe dingen en conditioneren hand in hand, automatisch: het systeem van trial-and-error. Wanneer een dreumes met een krijtje over papier krast, ziet het vervolgens strepen. Dit is interessant en de dreumes gaat door. Doet een kindje dit met een houten blok, dan is het resultaat marginaal en zal de handeling stoppen. Het kind heeft geleerd dat je met een krijtje kleurt en niet met een blokje. Toch is er een wezenlijk verschil met het eerdergenoemde conditioneren. In dit voorbeeld wordt niet de wil of een norm van een ander opgelegd. In de psychologie wordt dan ook onderscheid gemaakt tussen de twee vormen. Het trial-and-error leren heet klassieke conditionering. Het manipulatief leren wordt operante conditionering genoemd.

 

Opvoeden en conditioneren: wel of niet doen?

Je reageert enthousiast op het moment dat je kind zijn eerste stapje zet: ben je dan een deel van een trial-and-error ervaring of stap je dan in een ouderwetse opvoedvalkuil? Dat is moeilijk te zeggen. Enthousiasme komt vanzelf opborrelen en dit onderdrukken zou een verwarrend signaal aan je kindje geven. Het helpt om jezelf kritisch te bevragen: zeg ik dit omdat ik het gedrag van mijn kind wil wijzigen? Of hoop ik hiermee gedrag te stimuleren? Is het eerlijke antwoord ‘Ja’, dan is er in principe sprake van (een poging tot) operante conditionering. Maar dat betekent niet, dat je niet je enthousiasme mag tonen! Samen blij zijn is iets heel anders dan je kind willen stimuleren of manipuleren om bepaald gedrag vaker te vertonen.

Omdat onze samenleving inmiddels een lange traditie kent van conditioneren is het erg moeilijk om te bedenken dat we binnen de opvoeding ook zonder kunnen. Om je heen vliegen de goedzo’s, beloningsstickers en strafstoeltjes je om de oren. Ook hoor je vaak ‘als je nu lief bent/je eten opeet/opruimt/etc., krijg je iets lekkers’. Grote kans dus dat deze manier in je systeem zit. Of je nu wilt of niet. Onvoorwaardelijk Ouderschap is een manier van omgaan met kinderen dat weg blijft van conditioneren zonder dat het een grenzeloze opvoeding wordt.

 

Lees ook over onvoorwaardelijk opvoeden.

Boekentips

Word lid

In onze fijne online community verbind je met gelijkgestemden

Verder lezen

Hoe ga je om met drukke kinderen?

Hoe ga je om met drukke kinderen?

Drukke kinderen – met en zonder de diagnose ADHD - kunnen een behoorlijke test zijn voor hun ouders. Alle kinderen zijn gebaat bij veel liefde en begrip krijgen. Maar wat doe je als je het écht even niet meer weet? Hoe voorkom je escalatie? Hieronder een zestal tips...

Opvoeden in Nederland: Giovanca uit Curaçao

Opvoeden in Nederland: Giovanca uit Curaçao

Miranda Huibers interviewt in deze serie ouders die in het buitenland opgroeiden en in Nederland kun kinderen opvoeden. Lijken we allemaal op elkaar? Of zijn de verschillen enorm? Deze maand: Giovanca (40) van Curaçao die op haar 15e met haar moeder mee naar Nederland...

Hoe breng je lichtheid in zwaar nieuws?

Hoe breng je lichtheid in zwaar nieuws?

Zwaar nieuws. Niet echt iets waar je je kinderen mee wil confronteren. Kinderen hebben van nature een lichtheid over zich, die je als ouder wilt koesteren. Hoe kun je met lichtheid omgaan met zware onderwerpen uit het nieuws? Eva Bronsveld zet wat overwegingen op een...

13 kinderboeken over de dood

13 kinderboeken over de dood

Wanneer iemand overlijdt is dat ontzettend verdrietig. Voor kinderen is het daarnaast ook een groot vraagstuk en zelfs een mysterie. Want wat is doodgaan? Wat gebeurt er daarna met je? En hoe ga je om met al het verdriet wat je voelt? Moet je voor altijd verdrietig...

Kinderen als serieuze gesprekspartners: zo deed Korczak dat

Kinderen als serieuze gesprekspartners: zo deed Korczak dat

De Poolse kinderarts Janusz Korczak (1878-1942) leidde begin 20e eeuw een weeshuis in Warschau. Hij ontwikkelde een methode waarin wederzijds respect de basis was, nadat hij gemerkt had dat straffen en een autoritaire houding weinig effect hadden. Korczak...

Eva Bronsveld over haar Opvoedkalender

Eva Bronsveld over haar Opvoedkalender

Afgelopen mei verscheen de Opvoedkalender van trainer en Leuk Mens Eva Bronsveld. Een kalender (niet gedateerd, dus jaar in, jaar uit te gebruiken!) met 52 tips om het thuis nog wat gezelliger te maken. Soms serieus, soms grappig, maar altijd handig. Eva vertelt Kiind...

GRATIS EDITIE KIIND

Lees Kiind stiekem lekker gratis. Download editie OER! Je ontvangt meteen ook de nieuwsbrief vol inspiratie - waarvoor je je ieder moment kunt uitschrijven.

Het is gelukt, we gaan een mail naar je typen! (check ook je spamfolder)

0