Taalontwikkeling bij peuters en kleuters

door Gastauteur

Kinderen van twee-en-een-half jaar tot vijf jaar zitten qua taalontwikkeling in de differentiatiefase. In de differentiatiefase gebeurt ontzettend veel. Niet alleen ontwikkelt het kind zich heel snel -zowel op lichamelijk, motorisch, emotioneel en sociaal als op cognitief gebied- maar ook verandert de leefwereld van het kind sterk. De grootste verandering is dat hij in deze fase (eventueel na de peuterspeelzaal of kinderopvang) naar school gaat, zodat het taalaanbod niet meer voor het allergrootste deel van de ouders komt.


Als een kind een woord niet goed kan uitspreken, en een volwassene reageert met dezelfde foute realisatie, protesteert het kind

De klank

De taalontwikkeling verloopt op verschillende gebieden: klankniveau, woordniveau, zinsniveau, vervoegingen en metalinguïstiek (denken en spreken over taal).
Kinderen van vier jaar hebben alle klanken verworven, maar spreken ze nog niet altijd goed uit. Zo is er een aantal processen dat nog voorkomt zoals het weglaten van de laatste klank van een woord (‘ba’ in plaats van bal, het weglaten van een onbeklemtoonde lettergreep (‘kege’ in plaats van gekregen) en het weglaten van klanken uit groepjes medeklinkers (strik wordt stik, ‘toel’ in plaats van stoel).
Een bekend fenomeen uit deze periode is het zogenaamde tum-fenomeen. Als een kind een woord niet goed kan uitspreken, en een volwassene reageert met dezelfde foute realisatie, protesteert het kind:

Kind: Dat is papegaai, Krintus.
Volwassene: Krintus?
Kind: Nee, Krintus!
Volwassene: O, bedoel je Quintus?
Kind: Ja. Krintus.

Het taalgebruik

De woordenschat breidt zich explosief uit. Niet alleen leren kinderen ontzettend veel nieuwe woorden, ook wordt de betekenis van de woorden steeds nauwkeuriger. Daarnaast worden de grenzen van de betekenissen beter afgebakend. Bij het zoeken naar de juiste betekenis van een woord speelt overextensie een grote rol – kinderen gebruiken een woord in een bredere context dan eigenlijk kan.
Lotte: “Vanochtend was ik nog klein, toen kon ik nog niet praten”. Door Lotte werd ‘vanochtend’ dus gebruikt voor alles wat in het verleden gebeurd is.
Nog een voorbeeld: Altijd als ik binnenkom, roept Jinte enthousiast: “Anna!” En ook als ze Lotte wil aanduiden, noemt ze haar Anna. Dat alleen onze oudste Anna heet, deert haar niet.
Kinderen gaan in deze fase steeds meer woorden gebruiken die een functie hebben in de zin, om een betere weergave te kunnen geven van wat ze precies willen zeggen. De zinnen gaan dus steeds meer op volwassen zinnen lijken: ‘ik heb gekege’ in plaats van ‘ikke kege’.
Ook verzinnen ze zelf woorden (neologismen) als ze geen goed woord kennen voor wat ze bedoelen. Het woord is dan bijvoorbeeld een beschrijvende term voor het bedoelde:

‘ijswortel’ (ijspegel)
‘neusclip’ (feestneus)
‘wolk op een stokje’ (rookwolk)
‘spiegelpapier’ (zilverpapier)
‘huisbrug’ (een viaduct)

Soms beschrijft het een kenmerk van het bedoelde:
een krasserij (een enthousiast gemaakte tekening)
En soms lijkt het zelfverzonnen woord qua klanken op het doelwoord:
‘jingle bells’ (oorbellen)

Edward straalt als hij bedenkt dat hij best weet wat een garnaal is, want dat is ‘van de Heilige Garnaal!’

Ook de zinnen worden langer en complexer. Tussen de drie en vijf jaar leren kinderen hun zinnen steeds meer te maken volgens volwassen model, inclusief samengestelde zinnen. Iets dat nog veel voorkomt is topicalisatie, het herhalen van het onderwerp van de zin aan het eind (die muts wil ik niet, die muts). Kinderen leren vraagzinnen maken en ontkennende zinnen. In de vroeglinguale fase wordt een zin ontkennend gemaakt door er simpelweg ‘niet’ achter te plaatsen (‘bad niet!’), rond het derde jaar wordt het ontkennende woord binnen de zin geplaatst (‘wil niet bad!’).

Ontwikkeling van taal

Kinderen leren ook woorden te veranderen. Bijvoorbeeld om er een meervoud van te maken (twee jassen), of om er verleden tijd van te maken (ik sliep). Hierbij is de overregularisatie opvallend: kinderen maken eigen regels die ze toepassen op woorden (een schip, twee schippen). Als blijkt dat niemand anders die vormen van de woorden gebruikt, passen ze hun regels aan. Omdat jongere kinderen geen regels toepassen maar gewoon de woorden los aanleren (ik liep) lijkt het alsof het kind achteruit gaat in de ontwikkeling (omdat hij opeens zegt: ik loopte). Maar ondertussen ontwikkelt hij zich juist razendsnel!
Ook zie je vaak dat kinderen in deze fase sneller kunnen denken dan praten. Ze zijn bezig om zinnen te maken, woorden op de goede manier te veranderen, de klanken op de juiste manier uit te spreken… dan struikel je wel eens over je eigen zinnen. En je tong ook! In deze fase komt het ‘ontwikkelingsstotteren’ dan ook vaak voor. Het is een milde vorm van niet-vloeiend spreken die vanzelf weer over gaat.

Nadenken over taal

Hoe verder kinderen zijn in hun taalontwikkeling, hoe beter ze ook over taal zelf kunnen nadenken en spreken. Dit noemen we het metalinguïstisch bewustzijn.
Anna: “Als je gaat ‘afvallen’, ga je dan ‘vuilnissen’?
Soms protesteren ze tegen de onlogische woorden in hun taal:
Moeder zegt: “Ik ben bang dat we het niet gaan redden”, kind zegt: “Waarom zeg je ‘bang’, het is toch niet eng”
Het bewustzijn van het eigen taalgebruik uit zich ook in zelfcorrectie: kinderen horen zichzelf praten, beoordelen dat en corrigeren zichzelf.

Zodra kinderen dit niveau bereikt hebben, is het logisch dat er daarna geen fundamentele dingen meer te leren zijn. Ze zijn als het ware hun eigen leermeester geworden. En gelukkig valt er op het gebied van taal altijd iets bij te leren, want taal is rijk en verandert ook nog eens voortdurend!

Taalontwikkeling op Kiind Magazine:

De eerste woorden van een dreumes

Praten met je peuter

BewarenBewaren

Boekentips

Word lid

In onze fijne online community verbind je met gelijkgestemden

Verder lezen

Column: Likjes en kleffe kusjes

Column: Likjes en kleffe kusjes

Ze slaapt. Haar mond open, haar benen onder haar lijf gevouwen, haar bipsje in de lucht. Ik strijk met een vinger voorzichtig door haar plakkerige haar. Als ik haar neusje aanraak, trekt ze een gezicht. Heel zachtjes kus ik haar warme wang. Dan sluip ik de slaapkamer...

Emoties benoemen met de Sensicirkel

Emoties benoemen met de Sensicirkel

Mijn dochter is soms boos, heel erg boos. Dat is helemaal niet zo erg. Boos zijn is ook wel eens lekker. Tenminste, dat vind ík. Ik weet van mezelf vaak wel wat er aan de hand is, waarom ik boos word (en soms ook niet). Voor mijn dochter is dat veel lastiger. Ik zie...

Zelfstandigheid: Je kleintje kan meer zelf dan je denkt

Zelfstandigheid: Je kleintje kan meer zelf dan je denkt

Kinderen kunnen al een hoop zelf. Kijk steeds naar wat ze al aan kunnen en laat ze dat dan ook doen. Zelfstandigheid van een baby Daar is hij dan: je kleine babytje, zo hulpeloos en klein. Je neemt hem in je armen en besluit hem altijd te beschermen tegen de boze...

Weten wat je wil, leer het van je kind!

Weten wat je wil, leer het van je kind!

‘Nee, papa, nu niet praten.’ Mijn dochter van drie weet wat ze wil. Ze plaatst geen Instagram berichtjes waarin ze met de wereld deelt dat ze onzeker is. Wanneer ik met mijn vrouw in gesprek ben, en ze aan het woord wil zijn, zegt ze simpelweg dat ik moet stoppen met...

Laat je kind wortelen

Laat je kind wortelen

Wat is wortelen? En hoe kunnen we onze kinderen helpen te wortelen, zodat ze uiteindelijk de vleugels krijgen om te kunnen vliegen? Journalist Drees Koren vroeg het aan schrijfster Christine Pannebakker. Wortelen is een werkwoord. Ik wortel, jij wortelt, hij...

Samen spelen: het begint bij volgen

Samen spelen: het begint bij volgen

Spelen met mijn tweejarige vind ik moeilijk. Je moet om met een jong kind te kunnen spelen volgens mij behoorlijk in het hier-en-nu zijn. Dat heb ik niet zo in me. Mijn gedachten voeren me namelijk, voor ik het weet, mee naar allerlei andere plaatsen en tijden. En ik...

GRATIS EDITIE KIIND

Lees Kiind stiekem lekker gratis. Download editie OER! Je ontvangt meteen ook de nieuwsbrief vol inspiratie - waarvoor je je ieder moment kunt uitschrijven.

Het is gelukt, we gaan een mail naar je typen! (check ook je spamfolder)

0